ẢNH HƯỞNG CỦA NHO GIÁO ĐẾN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH

Tóm tắt: Bài viết tập trung phân tích sự tác động của hệ tư tưởng Nho giáo đối với quá trình hình thành và phát triển tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh. Trên cơ sở kế thừa có phê phán và sáng tạo, Hồ Chí Minh đã vận dụng các giá trị cốt lõi của Nho gia như Nhân, Lễ, Chính danh vào mục tiêu giải phóng dân tộc và xây dựng xã hội mới. Nghiên cứu chỉ ra rằng Nho giáo đóng vai trò là một trong những tiền đề quan trọng, góp phần định hình bản sắc chính trị và phương thức lãnh đạo của Người trong tiến trình cách mạng Việt Nam.

Từ khóa: Nho giáo, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Tư tưởng chính trị, Nhân trị, Đức trị.

1. Đặt vấn đề

Hồ Chí Minh là một nhân vật lịch sử lỗi lạc, người đã dẫn dắt cách mạng Việt Nam đến thắng lợi bằng một hệ thống tư tưởng chính trị sâu sắc. Hệ tư tưởng này không hình thành trong chân không mà là kết quả của việc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, trong đó Nho giáo giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Nho giáo với tư cách là hệ thống tư tưởng, đạo đức ảnh hưởng sâu sắc đến xã hội Việt Nam suốt nhiều thế kỷ, đã trở thành một thành tố quan trọng định hình tư duy chính trị của Người.

2. Khái quát về Nho giáo và quá trình du nhập vào Việt Nam

Nho giáo (Khổng giáo) ra đời trong bối cảnh xã hội Trung Quốc thời Xuân Thu – Chiến quốc đầy biến động. Được truyền bá vào Việt Nam từ đầu Công nguyên, Nho giáo đã trải qua ba giai đoạn lớn: từ sự áp đặt thời Bắc thuộc đến việc chủ động tiếp nhận của các triều đại phong kiến độc lập để trị quốc và hoàn thiện thể chế trung ương tập quyền.

Hệ thống Nho giáo được xây dựng trên ba trụ cột chính: Nhân – Lễ – Chính danh:

• Nhân: Là chuẩn mực đạo đức cao nhất, là yêu thương con người (“ái nhân”).

• Lễ: Là các quy phạm đạo đức, tiêu chuẩn ứng xử để điều chỉnh hành vi và duy trì trật tự xã hội.

• Chính danh: Đảm bảo mỗi cá nhân thực hiện đúng chức trách, bổn phận theo danh phận của mình, tạo tiền đề cho sự thái bình.

3. Ảnh hưởng của Nho giáo đến tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh

3.1. Về mục tiêu và con đường cách mạng

Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo phạm trù Chính danh vào thực tiễn cách mạng Việt Nam. Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời năm 1945, việc khẳng định tính chính danh của nhà nước mới đối với quốc tế và nhân dân trong nước là một đòi hỏi bức thiết. Người đã kế thừa tư tưởng “Xã hội đại đồng” của Nho giáo để hướng tới mục tiêu cao nhất là xây dựng một xã hội công bằng, văn minh, không còn áp bức bóc lột.

3.2. Về phương thức lãnh đạo và đạo đức chính trị

Nho giáo chủ trương phương thức Đức trị – cai trị bằng đạo đức và lòng nhân ái. Tương đồng với quan điểm này, Hồ Chí Minh đặc biệt đề cao vai trò của con người và cán bộ. Tuy nhiên, Người đã có sự vượt gộp khi khẳng định “cách mạng là sự nghiệp của quần chúng” thay vì chỉ tập trung vào tầng lớp tinh hoa lãnh đạo như Nho gia.

Trong việc xây dựng phẩm chất đạo đức cách mạng, Người đã sử dụng nhuần nhuyễn các phạm trù Nho giáo như Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm, Trung, Hiếu. Người nhìn nhận Khổng giáo không phải là tôn giáo mà là khoa học về kinh nghiệm đạo đức. Các giá trị như tinh thần “khắc kỷ phục lễ”, “lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ” đã được Người chuyển hóa thành tinh thần tận trung với nước, tận hiếu với dân.

3.3. Về tư tưởng yêu nước và văn hóa chính trị

Hồ Chí Minh tiếp thu Lễ của Nho giáo không phải như những nghi thức rườm rà, mà là một hệ thống các giá trị văn hóa, tư tưởng làm nền tảng tinh thần cho dân tộc. Sự kế thừa này mang tính tự giác trên lập trường Mác-xít. Người nhìn nhận nhân dân là chủ thể sáng tạo văn hóa, khác với quan điểm tinh hoa của Nho giáo truyền thống.

4. Kết luận

Tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh là sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống đạo đức dân tộc (với hạt nhân là Nho giáo) và những tư tưởng tiến bộ của thời đại. Sự ảnh hưởng của Nho giáo thể hiện rõ nét nhất ở ba phương diện: mục tiêu xã hội, hình mẫu người lãnh đạo (quân tử cách mạng) và phương thức đức trị. Bằng việc đổi mới nội dung và tinh thần của Nho giáo trên lập trường mác-xít, Hồ Chí Minh đã làm sống lại những giá trị tích cực của hệ tư tưởng này, biến chúng thành công cụ hữu hiệu trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.

Tài liệu tham khảo chính:

1. Chu Hy (1998), Tứ thư tập chú, Nxb Văn hóa – Thông tin.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam (1996, 2011), Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia.

3. Lưu Minh Văn (2017), Giáo trình lịch sử học thuyết chính trị, Nxb ĐHQGHN.

4. Fancis Fukuyama (2013), Nguồn gốc trật tự chính trị, Nxb Tri thức.