Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (Chinese Academy of Sciences – CAS), tổ chức nghiên cứu lớn nhất thế giới, đã yêu cầu các nhà khoa học thuộc hệ thống của mình ngừng sử dụng kinh phí của viện để trả phí đăng bài (Article Processing Charges – APC) cho hơn 30 tạp chí truy cập mở quốc tế có mức phí cao, trong đó có Nature Communications, Cell Reports và Science Advances. Chính sách dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3, dù CAS chưa công bố chính thức. Động thái này được cho là nhằm kiểm soát chi phí và thúc đẩy sự phát triển của các tạp chí khoa học trong nước.
Theo dự thảo, các nhà khoa học của CAS không được dùng ngân sách của viện để trả APC cho những tạp chí có mức phí từ 5.000 USD trở lên (trong khi mức trung bình toàn cầu khoảng 2.000 USD). Chính sách cũng cấm sử dụng các nguồn tài trợ trung ương khác, như từ Bộ Khoa học và Công nghệ hoặc Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc, để chi trả APC cho các tạp chí bị liệt kê. Với các tạp chí lai (hybrid) như Nature, tác giả vẫn có thể đăng bài nhưng phải chọn hình thức không truy cập mở (không mất phí), do phí APC của Nature rất cao, lên tới tới 12.690 USD.
Giới quan sát cho rằng đây không phải là sự bác bỏ mô hình truy cập mở, mà là một phần trong nỗ lực rộng hơn nhằm tăng tính hiệu quả và trách nhiệm giải trình trong chi tiêu khoa học. Từ năm 2019, Trung Quốc đã triển khai kế hoạch phát triển 400 tạp chí khoa học đẳng cấp thế giới trong nước để làm lựa chọn thay thế chi phí thấp cho các tạp chí phương Tây. Đến năm 2023, Trung Quốc có khoảng 178 tạp chí tiếng Anh truy cập mở, gần một nửa trong số đó không thu APC. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định các tạp chí nội địa vẫn cần thêm thời gian để tạo dựng uy tín.
Trong bối cảnh đó, các nhà nghiên cứu Trung Quốc vẫn ngày càng công bố nhiều bài truy cập mở vì lợi ích nghề nghiệp và khả năng được trích dẫn cao hơn. Điều này khiến nguồn thu APC chủ yếu chảy vào các nhà xuất bản nước ngoài, điều mà nhiều người xem là mô hình thiếu bền vững và mang lại lợi nhuận quá lớn cho một số tập đoàn xuất bản lớn chạy theo lợi nhuận.
CAS vốn có ảnh hưởng lớn đến chính sách xuất bản học thuật tại Trung Quốc. Hằng năm, Viện này công bố Danh sách cảnh báo sớm các tạp chí có dấu hiệu sai phạm đạo đức nghiên cứu hoặc thu APC quá cao và nhiều tổ chức khác thường tham khảo danh sách này. Ngoài việc chặn chi trả APC cho các tạp chí thu phí cao, chính sách mới cũng ngăn sử dụng ngân sách cho khoảng 120 tạp chí bị cảnh báo vì vấn đề liêm chính học thuật.
Chính sách mới có thể tác động mạnh đến một số tạp chí truy cập mở lớn. Năm 2025, khoảng 10% số bài đăng trên Nature Communications và Science Advances có tác giả liên kết với CAS và khoảng 40% số bài ở mỗi tạp chí có ít nhất một tác giả làm việc tại Trung Quốc. Đại diện của Science Advances cho biết chưa được CAS thông báo chính thức. Các nhà xuất bản như Springer Nature và Elsevier cũng chưa bình luận, nhưng trước đó từng lập luận rằng mức APC cao phản ánh chi phí bình duyệt lớn do tỷ lệ từ chối bản thảo cao.
Động thái của CAS tương đồng với xu hướng ở một số quốc gia khác nhằm hạn chế chi tiêu cho APC, dù chưa nơi nào áp dụng biện pháp cứng rắn như vậy. Chính sách này được xem là biểu hiện của căng thẳng mang tính cấu trúc trong xuất bản học thuật toàn cầu, khi các hệ thống nghiên cứu phải cân bằng giữa mục tiêu truy cập mở và tính bền vững tài chính lâu dài.
◉ 0 Thảo luận Khoa học