Nghịch lý Böckenförde: Gót chân Achilles của Nhà nước Thế tục và Lời giải từ Trật tự của Niềm tin

Khi Jürgen Habermas đưa ra khái niệm Hậu-Thế tục, ông không chỉ mô tả một chuyển dịch xã hội mà còn chạm thẳng vào vết thương chí mạng nhất của Nhà nước hiện đại: Nghịch lý Böckenförde. Năm 1967, trong bài giảng tại Đại học Münster, nhà lý thuyết pháp lý người Đức Ernst-Wolfgang Böckenförde – một học giả Công giáo có chiều sâu triết học và pháp lý – đã đưa ra nhận định sắc bén đến mức sau gần sáu thập kỷ vẫn được coi là “gót chân Achilles” của toàn bộ mô hình Nhà nước thế tục tự do. Ông viết:

“Nhà nước thế tục, dân chủ và tự do tồn tại dựa trên những tiền đề đạo đức và nội tại mà chính nó không thể tự bảo đảm, cũng không thể tự tạo ra bằng công cụ của mình.”

Đây không phải là một lời cảnh báo mơ hồ của nhà thần học, mà là một chẩn đoán lạnh lùng từ góc nhìn pháp lý hiến pháp. Böckenförde – người từng là Thẩm phán Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức – chỉ ra rằng hiến pháp, bộ máy hành chính, tòa án và cơ chế bầu cử dù tinh vi đến đâu cũng chỉ là những cấu trúc hình thức. Chúng có thể quy định quyền, phân chia quyền lực, thậm chí trừng phạt vi phạm; nhưng chúng hoàn toàn bất lực trong việc tạo ra lòng trung thành tự nguyện, ý chí hy sinh vì cộng đồng, lòng vị tha chân thực và cảm giác thuộc về một tổng thể lớn hơn cái tôi. Những phẩm chất ấy đòi hỏi một nền tảng siêu việt – một “trật tự của niềm tin” – mà chỉ các truyền thống tôn giáo mới có khả năng cung cấp một cách bền vững và sâu sắc qua hàng thiên niên kỷ.

Hãy hình dung nhà nước thế tục như một tòa nhà kính hiện đại, lộng lẫy, minh bạch và được chiếu sáng bởi ánh sáng lý tính. Nó cho phép mọi công dân nhìn thấu nhau qua những bức tường trong suốt. Thế nhưng, chính nền móng của tòa nhà ấy lại được xây trên nền đất mà nhà nước không sở hữu: nền đất của các câu chuyện sáng thế, của các nghi thức thiêng liêng, của niềm tin vào một trật tự vũ trụ vượt trên con người. Khi nền đất ấy bị xói mòn triệt để – như đã xảy ra ở một số xã hội Tây Âu sau quá trình Thế tục hóa cực đoan – tòa nhà bắt đầu rung chuyển. Chúng ta chứng kiến rõ điều đó qua những cơn khủng hoảng đương đại: tỷ lệ sinh sụt giảm thảm hại, lòng tin vào thể chế dân chủ lao dốc, chủ nghĩa dân túy cực đoan trỗi dậy, và đặc biệt là sự bất lực của nhà nước trong việc huy động sự đoàn kết thực sự trước các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, di cư hàng loạt hay Đại dịch.

Chính vì chạm đến giới hạn này mà Jürgen Habermas – nhà triết học hàng đầu của trường phái Frankfurt, từng là biểu tượng của lý tính phê phán thế tục – đã buộc phải thực hiện một bước ngoặt triệt để. Trong bài giảng nổi tiếng năm 2008 tại Đại học Northwestern (Mỹ) và sau đó được phát triển thành tiểu luận Notes on a Post-Secular Society (2008), Habermas công khai thừa nhận: xã hội hiện đại không còn có thể duy trì mô hình thế tục cực đoan kiểu Laïcité của Pháp, nơi nhà nước ép buộc công dân phải “gọt bỏ” hoàn toàn bản sắc tôn giáo trước khi bước vào không gian công cộng. Ông lập luận rằng chúng ta đang sống trong một xã hội hậu thế tục (post-secular society), trong đó lý tính hiện đại và đức tin tôn giáo không còn là hai thực thể đối lập mà buộc phải chung sống, đối thoại và bổ trợ lẫn nhau như hai dòng chảy song song của một dòng sông.

Habermas đi xa hơn bằng cách đề xuất cơ chế cụ thể: quá trình dịch thuật hai chiều (two-way translation). Công dân tôn giáo không còn bị yêu cầu “dịch” niềm tin của mình sang ngôn ngữ thế tục một cách đơn phương và triệt để (như các nhà tự do cổ điển từng đòi hỏi). Họ được phép mang nguyên vẹn hệ thống ý nghĩa tôn giáo vào tranh luận công cộng, miễn là sẵn sàng “dịch” nó sang ngôn ngữ lý tính phổ quát để người khác có thể hiểu và tranh luận. Ngược lại, công dân thế tục và nhà nước cũng phải mở lòng “dịch ngược” – tức là sẵn sàng lắng nghe, hấp thụ và làm phong phú vốn liếng đạo đức từ các truyền thống tôn giáo. Habermas nhấn mạnh: “Các truyền thống tôn giáo vẫn còn chứa đựng những nội dung chân lý mà lý tính thế tục chưa thể tiếp cận được.” Ông lấy ví dụ từ Kitô giáo (lòng thương xót), Hồi giáo (công bằng xã hội), Phật giáo (vô ngã) và Do Thái giáo (Công lý ngôn sứ) để chứng minh rằng tôn giáo không phải là “bóng tối” mà là kho tàng tri thức đạo đức mà nhà nước thế tục cần mượn để lấp đầy khoảng trống mà Böckenförde đã chỉ ra.

Ở đây, Habermas không phải đang kêu gọi nhà nước “trở lại tôn giáo”. Ông vẫn là nhà triết học thế tục, nhưng là nhà triết học thế tục trưởng thành – người dám thừa nhận giới hạn của lý tính thuần túy. Ông gọi đây là “sự khiêm tốn của lý tính” (modesty of reason): lý tính phải học cách khiêm tốn trước những nguồn vốn siêu việt mà nó không thể tự sinh ra. Chỉ khi hai chiều dịch thuật này diễn ra, nhà nước mới có thể bù đắp được nghịch lý Böckenförde và duy trì được Ontological Security ở cấp độ tập thể – cảm giác an toàn tồn tại mà Anthony Giddens từng mô tả.

Và chính tư duy này lại đặc biệt phù hợp với đường lối của Việt Nam – một nhà nước thế tục xã hội chủ nghĩa đang thực hành một hình thức hậu thế tục rất riêng, rất Việt Nam. Hiến pháp 2013 của nước ta khẳng định rõ nhà nước Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, không tôn giáo quốc giáo, nhưng đồng thời tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân (Điều 24). Tư tưởng Hồ Chí Minh – nền tảng tư tưởng của Đảng – từ rất sớm đã dạy: “Tôn giáo là vấn đề tín ngưỡng, phải tôn trọng, không nên cưỡng ép.” Đảng ta không coi tôn giáo là kẻ thù của chủ nghĩa xã hội mà xem đó là “tài sản tinh thần quý báu của nhân dân”, là một bộ phận quan trọng của văn hóa dân tộc.

Trong thực tiễn, Việt Nam đã và đang thể hiện rõ tinh thần “dịch thuật hai chiều” mà Habermas đề xuất, nhưng dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam. Các tổ chức tôn giáo không chỉ được tự do sinh hoạt mà còn được huy động vào sự nghiệp chung: Phật giáo tham gia “Đạo Phật đồng hành cùng dân tộc”, Công giáo thực hành “Sống phúc âm giữa lòng dân tộc”, Tin lành và Hồi giáo góp sức xây dựng nông thôn mới, xóa đói giảm nghèo. Trong đại dịch COVID-19, hàng loạt chùa, nhà thờ, thánh đường đã trở thành điểm phát quà cứu trợ, tiêm vaccine và hỗ trợ y tế – chính là minh chứng sống động cho việc “trật tự của niềm tin” bổ trợ cho nhà nước thế tục mà không làm lung lay bản chất lãnh đạo của Đảng.

Như vậy, nghịch lý Böckenförde không phải là lời kết án nhà nước thế tục, mà là lời mời gọi một sự trưởng thành mới. Nhà nước Việt Nam không cần phải “quay lại thời trung cổ” hay nhượng bộ cho bất kỳ tôn giáo nào thống trị. Ngược lại, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, chúng ta đang xây dựng một mô hình hậu thế tục phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước: nhà nước thế tục kiên định, nhưng biết mở rộng không gian công cộng để “trật tự của niềm tin” từ các tôn giáo dân tộc góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc – một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của cách mạng Việt Nam.

Chính sự nhận ra sâu sắc này đã mở ra cánh cửa cho phần tiếp theo của câu chuyện: khi “trật tự của niềm tin” bước ra khỏi biên giới quốc gia và trở thành lực lượng định hình địa chính trị toàn cầu, thì Việt Nam – với bản sắc văn hóa đa tôn giáo và đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ – càng có lợi thế để định vị mình trong Trật tự thế giới đa hợp đang hình thành.