Một vài suy nghĩ về vai trò của Tòa án trong việc kiểm soát hoạt động hành chính ở Việt Nam

Trong những năm gần đây, hoạt động xét xử các vụ án hành chính của Tòa án đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực hành chính nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Thực tiễn này được thể hiện rõ thông qua số liệu công bố bản án, quyết định hành chính của Tòa án nhân dân tối cao trong giai đoạn 2021–2026.

Theo số liệu thống kê từ trang thông tin điện tử của tòa án nhân dân tối cao, số lượng bản án, quyết định hành chính được công bố có xu hướng tăng đáng kể trong giai đoạn 2021–2025 và duy trì ở mức cao trong năm 2025–2026. Cụ thể, từ 2.318 vụ trong giai đoạn 2021–2022, số lượng này tăng lên 3.076 vụ trong giai đoạn 2022–2023 và tiếp tục tăng lên 3.853 vụ trong giai đoạn 2023–2024. Đến giai đoạn 2024–2025, số vụ án hành chính được công bố đạt 4.448 vụ, tăng gần gấp đôi so với thời điểm đầu kỳ nghiên cứu. Sang giai đoạn 2025–2026, số lượng vụ án hành chính được công bố là 4.270 vụ, giảm nhẹ so với năm trước nhưng vẫn duy trì ở mức cao so với giai đoạn đầu.

Bảng 1: Tổng hợp số lượng bản án, quyết định hành chính được công bố giai đoạn 2021–2026.[1]

Xu hướng gia tăng số lượng vụ án hành chính trong giai đoạn nghiên cứu phản ánh nhiều khía cạnh quan trọng. Trước hết, điều này cho thấy tranh chấp hành chính trong xã hội có xu hướng gia tăng cùng với quá trình phát triển kinh tế – xã hội và sự mở rộng phạm vi quản lý nhà nước. Các lĩnh vực phát sinh nhiều khiếu kiện hành chính chủ yếu tập trung vào đất đai, bồi thường, hỗ trợ tái định cư, quản lý xây dựng, xử phạt vi phạm hành chính và quản lý hành chính công. Bên cạnh đó, sự gia tăng số lượng vụ án cũng thể hiện nhận thức pháp luật của người dân ngày càng được nâng cao, người dân có xu hướng sử dụng cơ chế tư pháp như một công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm phạm bởi quyết định hoặc hành vi hành chính.

Về cơ cấu xét xử, số liệu cho thấy tỷ lệ các vụ án hành chính được giải quyết theo thủ tục phúc thẩm thường chiếm tỷ trọng cao hơn so với sơ thẩm trong nhiều năm. Điều này phản ánh tính chất phức tạp của các vụ án hành chính, bởi đối tượng bị kiện thường là cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Do đó, các bên đương sự thường thực hiện quyền kháng cáo nhằm bảo vệ quyền lợi của mình, dẫn đến số lượng vụ án được giải quyết qua nhiều cấp xét xử tương đối lớn. Tuy nhiên, tỷ lệ các vụ án được xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm chiếm tỷ lệ rất thấp, phù hợp với tính chất đặc biệt của các thủ tục này, chỉ áp dụng khi có vi phạm nghiêm trọng pháp luật hoặc phát hiện sai lầm trong bản án đã có hiệu lực pháp luật.

Một trong những vụ án hành chính tiêu biểu thể hiện vai trò kiểm soát của Tòa án đối với hoạt động hành chính là vụ kiện giữa công dân và Ủy ban nhân dân quận Hồng Bàng, thành phố Hải Phòng liên quan đến việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Theo Bản án hành chính số 79/2023/HC-ST ngày 22/9/2023 của Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng và Bản án số 352/2024/HC-PT ngày 26/6/2024 của Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, Tòa án đã tuyên hủy một phần quyết định hành chính của Ủy ban nhân dân quận Hồng Bàng và buộc cơ quan này thực hiện việc lập, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ theo đúng quy định pháp luật.[2] Theo bản án hành chính sơ thẩm của Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng và bản án phúc thẩm của Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, Tòa án đã tuyên:

• Hủy Thông báo tạm dừng lập hồ sơ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của cơ quan hành chính;
• Hủy Quyết định giải quyết khiếu nại của Chủ tịch UBND quận Hồng Bàng;
• Buộc cơ quan hành chính thực hiện nhiệm vụ công vụ theo quy định pháp luật.

Vụ việc này phát sinh do cơ quan hành chính ban hành văn bản hành chính làm ảnh hưởng đến quyền sử dụng đất hợp pháp của công dân, dẫn đến người dân khởi kiện ra Tòa án yêu cầu bảo vệ quyền lợi. Thông qua phán quyết của mình, Tòa án đã xác định những sai sót trong hoạt động quản lý hành chính, qua đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị ảnh hưởng bởi các quyết định hành chính trái pháp luật. Điều này phản ánh vai trò của Tòa án như một thiết chế độc lập trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, góp phần hạn chế tình trạng lạm quyền hoặc tùy tiện trong hoạt động quản lý hành chính.

Thực tiễn xét xử vụ án hành chính trong giai đoạn nghiên cứu cho thấy vai trò kiểm soát quyền lực hành chính của Tòa án ngày càng được khẳng định rõ nét. Thông qua hoạt động xét xử, Tòa án có thể xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính, từ đó hủy bỏ các quyết định trái pháp luật, buộc cơ quan hành chính chấm dứt hành vi vi phạm, khôi phục quyền lợi hợp pháp cho người dân. Cơ chế này góp phần quan trọng trong việc hạn chế tình trạng lạm quyền, tùy tiện trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cơ quan hành chính trong quá trình ban hành và thực hiện quyết định quản lý.

Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng cho thấy vẫn còn tồn tại một số hạn chế nhất định. Trải qua hơn 20 năm khi tòa án hành chính được thành lập, số đơn thư khởi kiện trước tòa rất ít và số vụ được tòa thụ lý cũng không nhiều.[3] Cụ thể, trong tổng thể các vụ việc được giải quyết, án hành chính chỉ có 24.776 vụ, trong khi án dân sự là 404.940 vụ, án hình sự 390.658 vụ, và đặc biệt án hôn nhân và gia đình lên tới 963.756 vụ. Ngay cả so với lĩnh vực kinh doanh thương mại (35.763 vụ) hay quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính (138.297 vụ), số vụ án hành chính vẫn thấp hơn đáng kể.[4] Trong số các vụ được thụ lý, có rất nhiều vụ được xử theo hướng đình chỉ, hoặc bác đơn khởi kiện. Trong khi tình hình khiếu nại hành chính vẫn tiếp tục tăng, nhất là khiếu nại vượt cấp và các cơ quan chức năng khác không thể giải quyết hết, gây tình trạng tồn đọng thì hoạt động của tòa án hành chính vẫn chưa có sự hấp dẫn đối với người dân.[5] Số lượng các vụ kiện hành chính được giải quyết tại tòa hành chính, dù có tăng, song vẫn chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với các khiếu nại hành chính tại cơ quan hành chính nhà nước.[6]

Số lượng vụ án hành chính tăng qua các năm phản ánh một thực tế là hoạt động quản lý hành chính trong một số lĩnh vực vẫn còn phát sinh sai sót, vi phạm dẫn đến khiếu kiện.[7] Ngoài ra, việc giải quyết án hành chính ở một số trường hợp còn kéo dài, việc thi hành bản án hành chính chưa thật sự hiệu quả, đặc biệt khi đối tượng thi hành án là cơ quan hành chính nhà nước.[8]

Quá trình thi hành án cũng cho thấy những khó khăn nhất định, đặc biệt trong trường hợp người dân chưa phối hợp hoàn thiện thủ tục theo yêu cầu của cơ quan hành chính. Việc tống đạt các văn bản tố tụng cho người bị kiện, như UBND hoặc các cơ quan chức năng gặp nhiều khó khăn; việc trả lời thông báo thụ lý vụ án của TAND và cung cấp tài liệu, chứng cứ cho tòa án rất chậm.[9] Điều này phản ánh đặc thù của thi hành án hành chính, trong đó việc thực hiện bản án phụ thuộc không chỉ vào trách nhiệm của cơ quan hành chính mà còn vào sự phối hợp của các chủ thể liên quan. Qua đó cho thấy, hiệu quả kiểm soát quyền lực hành chính thông qua xét xử của Tòa án không chỉ dừng lại ở việc ban hành bản án mà còn gắn liền với cơ chế bảo đảm thi hành trên thực tế.

Nhìn chung, hoạt động xét xử vụ án hành chính trong thời gian qua đã góp phần quan trọng trong việc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của nền hành chính nhà nước. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng khẳng định vai trò của Tòa án nhân dân trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước nói chung và kiểm soát quyền lực hành chính nói riêng trong Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay.

[1] Nguồn: Tác giả thu thập dữ liệu từ báo cáo trên trang thông tin điện tử của Tòa án Nhân dân Tối cao. https://congbobanan.toaan.gov.vn/6tatcvn/Thong-ke.

[2] Cục Thi hành án dân sự TP Hải Phòng, Báo cáo số 431/BC-CTHADS ngày 03/4/2025 về công tác thi hành án hành chính 06 tháng năm 2025. https://thads.moj.gov.vn/baocao/Lists/BaoCaoTHADS/Attachments/5613/431%202025.pdf

[3] Nguyễn Thiện Trí, Trần Thị Thu Hà, 2025, thực trạng kiểm soát quyền lực chính quyền địa phương Việt Nam trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Tạp chí khoa học pháp lý Việt Nam, số 6 (190), trang 111, https://doi.org/10.70236/tckhplvn.279

[4] Thông tin điện tử của Tòa án Nhân dân Tối cao. https://congbobanan.toaan.gov.vn/6tatcvn/Thong-ke.

[5] Trịnh Xuân Thắng, 2024,“Tài phán hành chính, cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước của tư pháp đối với hành pháp”, Tạp chí Tổ chức Nhà nước và lao động.

[6] Nguyễn Thiện Trí, Trần Thị Thu Hà, 2025, thực trạng kiểm soát quyền lực chính quyền địa phương Việt Nam trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Tạp chí khoa học pháp lý Việt Nam, số 6 (190), trang 111, https://doi.org/10.70236/tckhplvn.279

[7] Tố Tâm, 2024, Nâng cao trách nhiệm trong giải quyết án hành chính, Báo Đồng Nai, https://baodongnai.com.vn/phap-luat/202411/nang-cao-trach-nhiem-trong-giai-quyet-an-hanh-chinh-7ff75d9/

[8] Minh Quân, 2024, Đẩy nhanh tiến độ giải quyết án hành chính, Báo điện tử tỉnh Đồng Nai, https://dongnai.gov.vn/vi/news/tin-hoat-dong-linh-vuc-nganh/day-nhanh-tien-do-giai-quyet-an-hanh-chinh-49318.html

[9] Minh Quân, 2024, Đẩy nhanh tiến độ giải quyết án hành chính, Báo điện tử tỉnh Đồng Nai, https://dongnai.gov.vn/vi/news/tin-hoat-dong-linh-vuc-nganh/day-nhanh-tien-do-giai-quyet-an-hanh-chinh-49318.html