Một lời khen từ người chúng ta tôn trọng có thể khiến tâm trạng tốt lên cả ngày. Ngược lại, một câu nhận xét khó chịu, thậm chí chỉ là một ánh mắt mà ta không chắc mang ý nghĩa gì, đôi khi đủ để chúng ta nghĩ đi nghĩ lại nhiều giờ. Sau một cuộc trò chuyện, không ít người tự tua lại những gì mình vừa nói và tự hỏi người đối diện đánh giá mình ra sao. Trên mạng xã hội, việc kiểm tra số lượt thích hay phản hồi cũng có thể trở thành một thói quen gần như tự động. Nhìn bề ngoài, điều này có vẻ khá vô lý. Nếu chúng ta hiểu bản thân hơn bất cứ ai, tại sao đánh giá của người khác lại có sức nặng đến vậy?
Dưới góc nhìn khoa học, đây không đơn giản là biểu hiện của sự thiếu tự tin. Con người là một loài có mức độ phụ thuộc xã hội đặc biệt cao. Trong phần lớn lịch sử tiến hóa, một cá thể bị loại khỏi cộng đồng không chỉ mất đi những cuộc trò chuyện hay cảm giác được yêu quý. Họ có thể mất quyền tiếp cận nguồn thức ăn, thông tin, sự bảo vệ, cơ hội hợp tác và thậm chí cơ hội sinh sản. Vì vậy, khả năng theo dõi vị trí của mình trong tập thể và nhận biết người khác đang đánh giá mình thế nào có thể từng mang giá trị sinh tồn rất thực tế.
Một bài tổng quan của Joseph Henrich và Michael Muthukrishna đăng trên Annual Review of Psychology đã hệ thống hóa các cơ chế giúp con người duy trì hợp tác ở quy mô lớn, trong đó danh tiếng, trao đổi có đi có lại, trừng phạt và tín hiệu xã hội giữ vai trò quan trọng. Điểm đáng chú ý là con người không chỉ quyết định có hợp tác với ai dựa trên trải nghiệm trực tiếp. Chúng ta còn sử dụng thông tin về cách một người đã đối xử với những người khác. Một cá nhân có danh tiếng là đáng tin có thể được ưu tiên hợp tác ngay cả bởi người chưa từng trực tiếp nhận lợi ích từ họ. Trong bối cảnh đó, việc quan tâm người khác nghĩ gì về mình không còn là một đặc điểm tâm lý vô nghĩa. Danh tiếng có thể được xem như một dạng tài sản xã hội.
Nhưng điều thú vị là bộ não của chúng ta không cần chờ đến khi một quyết định xã hội quan trọng thực sự xảy ra mới phản ứng. Những tín hiệu rất nhỏ cũng có thể được xử lý như thông tin về vị trí xã hội. Khuôn mặt, giọng nói, cách người khác đáp lại, việc họ nhìn vào ta hay tránh ánh mắt, mức độ nhiệt tình trong câu trả lời và nhiều dấu hiệu khác đều được sử dụng để xây dựng một mô hình về quan hệ. Một bài tổng quan đăng trên tạp chí Neuron tháng 6/2026 mô tả quan hệ xã hội không phải là những lần tương tác rời rạc mà là những biểu diễn được cập nhật liên tục trong não. Ấn tượng ban đầu được hình thành, trải nghiệm mới làm thay đổi đánh giá, ký ức về người đó được cập nhật và dần dần một quan hệ ổn định có thể xuất hiện.
Điều này cũng giúp giải thích một hiện tượng rất quen thuộc: chúng ta thường không đánh giá chính xác người khác thích mình đến mức nào. Năm 2025, Hasagani Tissera và cộng sự công bố trên Journal of Personality and Social Psychology một phân tích ba mẫu nghiên cứu ấn tượng đầu tiên với tổng cộng 2.753 người. Các tác giả phân biệt giữa việc người tham gia nghĩ người khác thích mình bao nhiêu và mức độ người kia thực sự báo cáo rằng họ thích họ. Kết quả tiếp tục củng cố một hiện tượng được gọi là khoảng cách cảm nhận được yêu thích: con người thường có xu hướng đánh giá thấp mức độ thiện cảm mà người mới quen dành cho mình.
Susan Sprecher tiếp tục kiểm tra hiện tượng này trong một nghiên cứu công bố trực tuyến năm 2025 và xuất bản năm 2026. Bà tổng hợp dữ liệu của 1.835 người tham gia từ 12 nghiên cứu về những cuộc làm quen giữa người xa lạ. Trung bình, mức độ người tham gia nói rằng họ thích người đối diện là 5,26 trên thang 7 điểm, trong khi mức họ cho rằng người đối diện thích mình chỉ là 4,71. Chênh lệch trung bình khoảng nửa điểm nghe có vẻ không lớn, nhưng xuất hiện ổn định qua nhiều điều kiện tương tác khác nhau. Điều đó cho thấy sau một cuộc gặp, con người thường rời đi với hình dung tiêu cực hơn thực tế về ấn tượng mà mình để lại.
Tại sao lại có sai lệch như vậy? Một phần có thể nằm ở sự bất cân xứng thông tin. Ta biết mọi thứ xảy ra trong đầu mình. Ta nhớ khoảnh khắc nói vấp, câu đùa mình cảm thấy chưa đủ hay, khoảng im lặng khiến mình ngượng hoặc chi tiết mình muốn nói khác đi. Trong khi đó, ta không truy cập được dòng suy nghĩ của người đối diện. Người kia có thể đang thấy cuộc trò chuyện rất dễ chịu nhưng không liên tục biểu hiện điều đó ra ngoài. Kết quả là ta so sánh toàn bộ những lỗi mà mình tự nhận thấy với một lượng thông tin rất hạn chế về cảm xúc của họ.
Cơ chế này cũng lý giải vì sao lời chê đôi khi có sức nặng không cân xứng. Trong một cộng đồng, tín hiệu cho thấy vị trí xã hội đang gặp nguy hiểm có thể đáng quan tâm hơn một tín hiệu cho biết mọi thứ vẫn ổn. Nếu chín người vẫn cư xử bình thường nhưng một người quan trọng bắt đầu tỏ ra thù địch, cá thể thứ mười có thể chứa thông tin cần được xử lý khẩn cấp. Tuy nhiên, không nên từ đó kết luận rằng não có một quy tắc cố định luôn coi một lời chê đáng giá hơn mười lời khen. Mức nhạy cảm với đánh giá xã hội thay đổi rất mạnh giữa các cá nhân, phụ thuộc vào tính cách, lịch sử quan hệ, trải nghiệm bị từ chối, văn hóa và mức độ lo âu xã hội.
Mạng xã hội hiện đại tạo thêm một hoàn cảnh rất khác với môi trường mà hệ thống tâm lý này hình thành. Trong một cộng đồng nhỏ, phản ứng xã hội thường đến từ những người chúng ta sẽ tiếp tục sống cùng và có thể được diễn giải trong bối cảnh của một quan hệ dài hạn. Trên nền tảng số, sự đánh giá được biến thành con số: bao nhiêu lượt thích, bao nhiêu người theo dõi, bao nhiêu bình luận và bao nhiêu lượt xem. Một người xa lạ không có vai trò gì trong cuộc sống của ta vẫn có thể đưa ra một nhận xét tiêu cực và nhận xét ấy xuất hiện trên cùng màn hình với phản hồi của những người thân thiết. Vì vậy, những công cụ số có thể cung cấp cho một hệ thống tâm lý cổ xưa lượng tín hiệu đánh giá xã hội lớn chưa từng có.
Tuy nhiên, mục tiêu hợp lý không phải là trở thành người hoàn toàn không quan tâm người khác nghĩ gì. Một người không hề theo dõi phản ứng của người xung quanh cũng sẽ khó duy trì quan hệ. Biết người khác đang khó chịu giúp chúng ta nhận ra mình có thể đã làm tổn thương họ. Cảm nhận được sự tin tưởng giúp chúng ta biết một quan hệ đang phát triển. Danh tiếng giúp cộng đồng lựa chọn người đáng hợp tác. Vấn đề xuất hiện khi hệ thống này hoạt động quá mức, khiến mọi ánh mắt đều trở thành lời phán xét, mọi khoảng im lặng đều bị hiểu thành ghét bỏ và một đánh giá tiêu cực bị biến thành thước đo toàn bộ giá trị bản thân.
Từ góc nhìn tiến hóa và tâm lý học xã hội, việc quan tâm người khác nghĩ gì về mình vì thế không phải một lỗi kỳ lạ cần loại bỏ hoàn toàn. Nó phản ánh lịch sử của một loài đã thành công không phải bằng cách mỗi cá thể sống riêng lẻ, mà bằng cách hợp tác trong những mạng lưới xã hội cực kỳ phức tạp. Điều chúng ta đang cảm thấy khi băn khoăn người khác đánh giá mình ra sao có thể là phiên bản hiện đại của một câu hỏi từng quan trọng hơn rất nhiều: tôi còn thuộc về cộng đồng này hay không?
Tài liệu tham khảo chọn lọc:
Muthukrishna, M., Henrich, J., et al. Các nghiên cứu tổng quan về nguồn gốc và tâm lý học của hợp tác ở người, Annual Review of Psychology;
Tissera, H., Elsaadawy, N., Cooney, G., Human, L. J., & Carlson, E. N. (2025). Evaluating the psychological and social nature of actual and perceived liking gaps. Journal of Personality and Social Psychology, 128(4), 967–982;
Sprecher, S. (2026). Liking gap(s) in getting-acquainted interactions. The Journal of Social Psychology, 166(5), 650–655; review về động lực thần kinh của quan hệ xã hội, Neuron, 2026.
◉ 0 Thảo luận Khoa học