Bạn đang ngồi ở bàn làm việc và chợt nhớ cần lấy một thứ trong phòng ngủ. Bạn đứng dậy, đi qua hành lang, mở cửa, bước vào phòng rồi dừng lại. Mình vào đây để làm gì?
Vài giây sau, bạn có thể phải quay lại chỗ cũ. Và thật kỳ lạ, khi trở về, mục đích ban đầu đôi khi lại hiện ra.
Trải nghiệm này phổ biến đến mức nhiều người coi nó là dấu hiệu trí nhớ kém. Nhưng nghiên cứu về trí nhớ gợi ý một cách giải thích thú vị hơn. Vấn đề có thể không nằm ở cánh cửa theo nghĩa vật lý. Nó nằm ở cách não chia dòng trải nghiệm liên tục thành những sự kiện riêng biệt.
Thế giới bên ngoài diễn ra liên tục. Chúng ta đi, nói chuyện, nhìn, suy nghĩ và thực hiện hành động mà không có đường kẻ thật sự ngăn cách các khoảnh khắc. Tuy nhiên, trí nhớ không lưu cuộc đời như một đoạn video duy nhất không có điểm cắt. Não tổ chức trải nghiệm thành những sự kiện. Một cuộc họp là một sự kiện. Đi ăn trưa là một sự kiện khác. Cuộc nói chuyện với đồng nghiệp có thể là một đơn vị khác nữa.
Heather Bailey và Maverick Smith, trong một bài tổng quan trên Nature Reviews Psychology năm 2024, mô tả khả năng phân đoạn sự kiện là một thành phần quan trọng giúp con người hiểu dòng trải nghiệm thực tế và tổ chức ký ức. Khi bối cảnh thay đổi đủ mạnh, não cập nhật mô hình về “điều gì đang xảy ra lúc này”.
Cánh cửa là một ví dụ rất rõ về ranh giới bối cảnh. Khi bước từ phòng này sang phòng khác, hàng loạt tín hiệu cùng thay đổi: hình dạng không gian, đồ vật xung quanh, ánh sáng, mục tiêu hành động và đôi khi cả loại hoạt động chúng ta chuẩn bị thực hiện. Não có lý do để coi đây là bắt đầu một sự kiện mới.
Năm 2011, Gabriel Radvansky, Sabine Krawietz và Andrea Tamplin công bố một loạt thí nghiệm trên Quarterly Journal of Experimental Psychology để kiểm tra hiện tượng này. Người tham gia thực hiện nhiệm vụ di chuyển đồ vật qua những không gian khác nhau trong cả môi trường ảo và môi trường thật. Các tác giả quan sát thấy trí nhớ đối với thông tin vừa mang theo giảm khi người tham gia đi qua một ranh giới giữa các phòng so với khi họ di chuyển một khoảng cách tương tự nhưng vẫn ở trong cùng không gian. Hiệu ứng vẫn xuất hiện trong môi trường thực, cho thấy đây không chỉ là đặc điểm của trò mô phỏng trên máy tính.
Phát hiện này thường được phổ biến thành câu “đi qua cửa khiến não quên”, nhưng cách nói ấy quá đơn giản. Cửa không phát ra một tín hiệu thần bí xóa trí nhớ. Cách giải thích hợp lý hơn là việc thay đổi bối cảnh buộc hệ thống nhận thức cập nhật mô hình sự kiện. Thông tin gắn với sự kiện vừa kết thúc có thể trở nên kém sẵn có hơn trong trí nhớ làm việc.
Năm 2024, một nghiên cứu về ranh giới sự kiện thị giác tiếp tục cho thấy sự xuất hiện của một ranh giới có thể làm giảm khả năng duy trì một số thông tin trong trí nhớ làm việc ngay cả khi người tham gia đang cố giữ thông tin đó. Các tác giả cho rằng việc loại bớt những nội dung liên quan đến sự kiện trước có thể là một chức năng thích nghi chứ không phải lỗi.
Hãy hình dung nếu não giữ mọi chi tiết của mọi bối cảnh ở mức ưu tiên cao như nhau. Trong cuộc họp, bạn phải đồng thời duy trì trong đầu vị trí của cốc nước mình nhìn thấy 20 phút trước, câu nói của người bán hàng trên đường, thứ đang phát trên radio lúc sáng, vị trí chiếc áo ở nhà và mọi chi tiết vừa trải qua. Một hệ thống như vậy sẽ bị quá tải rất nhanh.
Thay vào đó, não cần biết điều gì còn liên quan đến tình huống hiện tại.
Khi một sự kiện thay đổi, việc giảm ưu tiên một phần thông tin cũ có thể giúp giải phóng tài nguyên cho sự kiện mới. Vấn đề là ý định “vào phòng lấy sạc điện thoại” đôi khi bị đóng gói cùng sự kiện trước đó. Khi bước sang một bối cảnh mới, tín hiệu truy xuất trở nên yếu hơn và mục tiêu tạm thời biến mất khỏi ý thức.
Các nghiên cứu mới cũng cho thấy tác động của ranh giới sự kiện không phải lúc nào cũng xấu cho trí nhớ. Nghiên cứu của Zhou Su và cộng sự đăng trên Cognition năm 2025 phát hiện thông tin ngay sau một ranh giới có thể chịu cả chi phí lẫn lợi ích. Khả năng nhớ một số nội dung giảm, nhưng trí nhớ về nguồn hoặc bối cảnh của thông tin mới có thể tốt hơn. Các tác giả liên hệ kết quả này với cách sự chú ý được phân bổ khi một sự kiện mới bắt đầu.
Tương tự, nghiên cứu đăng trên Nature Communications năm 2022 cho thấy ranh giới sự kiện có vai trò kép trong việc tổ chức ký ức theo thời gian. Chúng có thể giúp con người tổ chức những thông tin nằm trong cùng một sự kiện nhưng làm suy giảm liên kết giữa những thông tin nằm ở hai phía của ranh giới.
Đây là lý do hiện tượng “đi vào phòng rồi quên” không nên được hiểu đơn giản là não hoạt động tệ. Nó có thể là một tác dụng phụ nhỏ của một hệ thống lớn hơn giúp não chia đời sống thành những đơn vị có nghĩa.
Cũng cần nói rõ rằng không phải mọi lần bạn bước qua cửa đều quên. Hiệu ứng phụ thuộc vào tải trí nhớ, mức độ tập trung, độ nổi bật của ranh giới, cách nhiệm vụ được thiết kế và nhiều điều kiện khác. Những nghiên cứu về hiện tượng này không nói rằng cánh cửa luôn xóa ký ức ở mọi người. Chúng chỉ cho thấy việc chuyển bối cảnh có thể làm thay đổi khả năng truy cập một thông tin đang được duy trì.
Điều này còn giải thích tại sao quay lại nơi ban đầu đôi khi có ích, dù hiệu quả không phải lúc nào cũng xuất hiện trong thí nghiệm. Bối cảnh cung cấp rất nhiều tín hiệu truy xuất cho trí nhớ. Khi ta trở lại bàn làm việc, nhìn thấy máy tính và những thứ liên quan tới suy nghĩ trước đó, mục tiêu cũ có thể được kích hoạt trở lại.
Hiện tượng tưởng như ngớ ngẩn này vì vậy hé lộ một nguyên tắc quan trọng về trí nhớ: não không chỉ nhớ nội dung. Nó nhớ nội dung trong một cấu trúc sự kiện. Việc bạn nghĩ gì, ở đâu, đang làm gì và điều gì vừa xảy ra được liên kết với nhau. Khi bối cảnh thay đổi, khả năng truy cập ký ức cũng thay đổi theo.
Lần tới khi bước vào phòng rồi đứng im không nhớ mình cần gì, có lẽ chưa cần vội lo rằng trí nhớ đang suy giảm. Bạn vừa quan sát được, ở quy mô rất nhỏ, cách bộ não cắt một thế giới liên tục thành những chương riêng biệt để có thể hiểu và ghi nhớ nó.
Tài liệu tham khảo chọn lọc:
Radvansky, G. A., Krawietz, S. A., & Tamplin, A. K. (2011). Walking through doorways causes forgetting: Further explorations. The Quarterly Journal of Experimental Psychology, 64(8), 1632–1645;
Bailey, H., & Smith, M. E. (2024). Event perception and event memory in real-world experience. Nature Reviews Psychology, 3, 754–766;
Pu, Y., Kong, X. Z., Ranganath, C., et al. (2022). Event boundaries shape temporal organization of memory by resetting temporal context. Nature Communications, 13, 622;
Su, Z., Duan, Z., Yan, X., Lin, Z., & Ding, X. (2025). Event boundaries: Costs and benefits for memory. Cognition, 264, 106239.
◉ 0 Thảo luận Khoa học