Nếu dầu mỏ biến mất nền văn minh nhân loại sẽ ra sao?

Thứ Hai, 7 giờ sáng. Bạn nhấn nút khởi động xe.

Không có gì xảy ra. Không phải vì hết xăng — mà vì xăng không còn tồn tại nữa. Toàn bộ dầu mỏ trên Trái Đất, tất cả 1,7 nghìn tỷ thùng còn lại trong lòng đất, biến mất hoàn toàn trong đêm qua, như thể chưa từng có.

Bạn bước ra đường. Im lặng. Không xe buýt, không xe máy, không tiếng động cơ. Bầu trời — lần đầu tiên trong hơn một thế kỷ — không có vệt khói trắng của máy bay. Hàng xóm của bạn đứng trước cửa, nhìn nhau, chưa ai nói gì. Tất cả đều hiểu một điều mơ hồ: có gì đó vừa kết thúc.

Đây không phải viễn cảnh khoa học viễn tưởng để giải trí. Đây là một thí nghiệm tư duy nghiêm túc — loại thí nghiệm mà các nhà kinh tế năng lượng, chiến lược gia quân sự và nhà khoa học xã hội thực sự ngồi xuống và tính toán. Câu hỏi không phải là liệu điều đó có xảy ra không. Câu hỏi là: nếu xảy ra, chúng ta mất bao lâu trước khi mọi thứ sụp đổ? Và điều gì, nếu có, sẽ còn lại?

Hãy bắt đầu bằng con số 72 giờ.

Đó là khoảng thời gian mà hầu hết các siêu thị lớn tại các thành phố phát triển có thể duy trì hoạt động trước khi hàng hóa cạn kiệt — ngay cả trong điều kiện bình thường, không có khủng hoảng. Toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm hiện đại được thiết kế để hoạt động theo mô hình “just-in-time”: hàng đến khi nào, bán khi đó, không tích trữ. Điều đó rất hiệu quả khi mọi thứ chạy trơn tru. Và cực kỳ nguy hiểm khi một mắt xích đứt.

Mắt xích đó, trong trường hợp này, là nhiên liệu cho xe tải. Không phải xe máy của bạn. Không phải xe hơi của hàng xóm. Mà là những chiếc xe tải 40 tấn đang chạy ngày đêm trên hệ thống đường cao tốc, mang rau củ từ đồng bằng lên thành phố, mang thịt từ nhà máy chế biến đến cửa hàng, mang thuốc từ kho dược phẩm đến bệnh viện. Những chiếc xe đó dừng lại trong đêm đầu tiên.

Đến ngày thứ ba, các siêu thị bắt đầu đóng cửa không phải vì họ muốn, mà vì không còn gì để bán. Đến ngày thứ bảy, tại những thành phố lớn không có đất canh tác — Hà Nội, TP.HCM, Tokyo, London — câu hỏi không còn là “hôm nay ăn gì” mà là “ngày mai có ăn không”. Đây không phải dự báo bi quan: đây là hệ quả đơn giản của toán học chuỗi cung ứng.

Nhưng có người sẽ nói: được rồi, thành phố chịu khổ trước, nhưng nông thôn thì sao? Nông dân vẫn còn đất, còn hạt giống. Họ sẽ tự nuôi sống được chứ?

Câu trả lời là không — ít nhất không phải theo cách chúng ta quen nghĩ.

Nông nghiệp hiện đại là một cỗ máy chạy bằng dầu mỏ. Không chỉ là máy cày, máy gặt, máy bơm tưới tiêu. Mà còn là phân bón. Đây là điểm mà hầu hết người bình thường không biết: khoảng 50% lượng đạm nitơ nuôi sống dân số thế giới hiện nay đến từ phân đạm tổng hợp sản xuất theo quy trình Haber-Bosch — quy trình cần khí thiên nhiên làm nguyên liệu đầu vào, và cần nhiệt độ cao từ… nhiên liệu hóa thạch. Mất dầu và khí, sản lượng phân bón sụt xuống gần như bằng không trong vài tuần.

Đó là con số khiến người ta lặng đi. Không phải bởi vì nó bi thảm — mà vì nó là toán học lạnh lùng. Một nửa dân số thế giới, khoảng 4 tỷ người, đang tồn tại được một phần là nhờ phân bón hóa học. Mà phân bón hóa học tồn tại được là nhờ nhiên liệu hóa thạch. Kéo ra một viên gạch đó, cả tháp bắt đầu lung lay.

Và đó chưa phải tất cả. Thuốc trừ sâu: làm từ dầu mỏ. Màng phủ nông nghiệp: dầu mỏ. Ống dẫn nước tưới tiêu bằng nhựa: dầu mỏ. Bao bì đựng nông sản: dầu mỏ. Ngay cả hạt giống lai F1 mà nông dân hiện đại dùng, được vận chuyển đến tay họ bằng: dầu mỏ. Nền nông nghiệp nuôi sống 8 tỷ người không phải là canh tác — nó là một ngành công nghiệp hóa chất với đất đai là nhà máy.

Hãy đến bệnh viện.

Không phải vì bạn bệnh. Mà vì khi dầu biến mất, bệnh viện là nơi bạn thấy rõ nhất mức độ chúng ta phụ thuộc vào một chất lỏng màu đen mà hầu hết chúng ta chưa bao giờ nhìn thấy tận mắt.

Khoảng 70% vật dụng y tế hiện đại được làm từ nhựa. Túi truyền dịch. Ống tiêm. Mặt nạ oxy. Găng tay phẫu thuật. Ống thông tiểu. Máy thở — vỏ ngoài, van, ống dẫn. Bộ lọc máu cho bệnh nhân thận. Tất cả đều là dầu mỏ đã qua chế biến. Và tất cả đều có hạn dùng — chúng không thể tái sử dụng vô hạn. Khi kho dự trữ cạn — thường trong vài tháng — bệnh viện trở thành nơi không còn khả năng làm được nhiều thứ mà chúng ta cho là hiển nhiên.

Thuốc. Khoảng 99% dược phẩm hiện đại — từ aspirin đến kháng sinh, từ thuốc huyết áp đến hóa trị liệu ung thư — đều có các thành phần được tổng hợp từ hóa chất có nguồn gốc dầu mỏ, hoặc được sản xuất trong các nhà máy cần nhiên liệu hóa thạch để vận hành. Mất dầu không phải nghĩa mất thuốc ngay lập tức. Nhưng nghĩa là chuỗi sản xuất thuốc bắt đầu đứt từng khúc, dần dần, trong nhiều tháng.

Những người phụ thuộc vào insulin, vào thuốc chống đông máu, vào lọc thận ba lần mỗi tuần — họ sẽ là những người đầu tiên cảm nhận điều đó. Không phải bằng số liệu thống kê. Bằng cơ thể của chính họ.

Rời bệnh viện. Ra khỏi thành phố. Nhìn rộng hơn.

Bản đồ quyền lực thế giới, trong vòng vài tuần đầu tiên, sẽ bị vẽ lại hoàn toàn — không phải bởi chiến tranh, mà bởi sự tan biến của giá trị kinh tế.

Saudi Arabia — vương quốc nắm giữ 17% trữ lượng dầu đã được xác minh của thế giới — về cơ bản là một nền kinh tế có một sản phẩm duy nhất. Khi sản phẩm đó biến mất, doanh thu chính phủ bốc hơi gần như qua đêm. Quỹ đầu tư quốc gia trị giá 700 tỷ USD còn đó, nhưng không mua được dầu để bơm lên, vì không còn dầu. Đội quân được trả lương bằng petrodollar mất đi lý do tồn tại — và lương. Nhà nước phúc lợi dựa trên dầu tan vỡ.

Nga — nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu hydrocarbon đến mức các nhà kinh tế phương Tây hay gọi đùa là “trạm xăng có tên lửa hạt nhân” — mất đi hơn một nửa nguồn thu ngân sách liên bang. Venezuela, Nigeria, Angola, Kazakhstan, Iraq, Libya: tất cả đều đang đứng trước bờ vực sụp đổ nhà nước, không phải trong nhiều năm, mà trong nhiều tháng.

Ngược lại, ai được lợi? Không phải theo nghĩa “ăn mừng” — không ai ăn mừng trong tình huống này — mà theo nghĩa tổn thất ít hơn. Na Uy, đã tích lũy hơn 1,4 nghìn tỷ USD vào quỹ chủ quyền trong nhiều thập kỷ và đã bắt đầu chuyển đổi sang kinh tế xanh từ trước. Đan Mạch, với điện gió chiếm hơn 50% sản lượng điện. Các quốc gia có hệ thống giao thông công cộng điện khí hóa, có nông nghiệp ít phụ thuộc vào hóa chất, có khu dân cư dày đặc và tự cung tự cấp được nhiều hơn.

Nhưng đây là điều cần nói thẳng: không có quốc gia nào “ổn” trong viễn cảnh này. Không ai. Không phải Thụy Điển, không phải Iceland, không phải Bhutan. Chúng ta đã xây dựng một nền văn minh toàn cầu trên nền tảng dầu mỏ đến mức mọi thứ đều kết nối với nhau. Thụy Điển vẫn cần nhập khẩu thực phẩm. Iceland vẫn cần nhập khẩu thuốc. Bhutan vẫn cần nhập khẩu linh kiện điện tử. Và tất cả đều đi qua chuỗi cung ứng toàn cầu chạy bằng: dầu.

Lịch sử cho thấy rằng khi nguồn lực thiết yếu biến mất và không có đủ cho tất cả mọi người, con người không ngồi xuống và thảo luận một cách văn minh. Họ chiến đấu.

Nhưng loại chiến tranh nào?

Không phải chiến tranh để giành dầu — vì không còn dầu để giành. Đây là điểm mà viễn cảnh này khác với mọi cuộc xung đột năng lượng trong lịch sử. Lần này, nguồn tài nguyên bị tranh giành không phải là thứ vừa biến mất. Đó là những gì còn lại: đất canh tác, nguồn nước ngọt, hệ thống điện chạy bằng thủy điện hoặc địa nhiệt, mạng lưới phân phối còn hoạt động được, kho dược phẩm dự trữ, cơ sở hạ tầng lọc nước.

Các chính phủ, trong những ngày đầu tiên, sẽ làm điều mà các chính phủ luôn làm khi đối mặt với khủng hoảng hiện sinh: thiết quân luật, kiểm soát biên giới, ưu tiên nguồn lực cho lực lượng vũ trang và “dân số cốt lõi”. Điều đó nghe có vẻ hợp lý từ góc độ sống còn. Điều đó cũng có nghĩa là toàn cầu hóa kết thúc, không phải từ từ mà gần như ngay lập tức.

Những quốc gia có vũ khí hạt nhân và không còn gì để mất là sự kết hợp nguy hiểm nhất mà nhân loại từng phải đối mặt. Và trên bản đồ hiện tại, có nhiều quốc gia như vậy hơn bạn nghĩ.

Đến đây thì có thể bạn đang nghĩ: câu chuyện này chỉ là thảm họa thuần túy. Nhưng tôi muốn dừng lại ở đây và nói thêm một điều — điều mà hầu hết các phân tích kiểu này hay bỏ qua.

Con người đã từng sống mà không có dầu mỏ. Trong hơn 99% lịch sử của loài người, không có giọt dầu nào được khai thác công nghiệp. Nền văn minh Hy Lạp cổ đại, đế quốc La Mã, triều đại nhà Đường — tất cả đều không biết dầu mỏ là gì, theo nghĩa kỹ thuật hiện đại. Và họ đã xây dựng những thứ còn tồn tại đến ngày nay.

Sự khác biệt, dĩ nhiên, là dân số. Thế giới năm 1800 — trước khi dầu mỏ trở thành nhiên liệu chủ đạo — có khoảng 1 tỷ người. Thế giới hiện tại có 8 tỷ. Sự khác biệt đó không phải ngẫu nhiên: dầu mỏ, thông qua phân bón hóa học, thông qua y tế hiện đại, thông qua chuỗi cung ứng toàn cầu, đã tạo ra khả năng nuôi sống nhiều người hơn bao giờ hết. Mất dầu không đưa chúng ta về năm 1800. Nó đưa chúng ta đến một nơi mà 8 tỷ người đang cố gắng sống trong một hệ thống chỉ được thiết kế cho 1 tỷ.

Nhưng có một điều kỳ lạ về các thảm họa: chúng thường đẩy nhanh những thứ mà trong điều kiện bình thường mất hàng thập kỷ để thay đổi.

Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Nhật Bản và Đức Tây tái thiết nền kinh tế từ đống đổ nát và trong vài thập kỷ trở thành hai trong số các nền kinh tế tiên tiến nhất thế giới. Không phải vì chiến tranh là tốt — mà vì áp lực cực độ buộc con người nghĩ khác đi, thiết kế khác đi, ưu tiên khác đi.

Nếu dầu biến mất, nguồn năng lượng nào còn lại? Thủy điện: ngay lập tức. Điện gió và điện mặt trời: đã sẵn sàng, chỉ cần mở rộng nhanh. Địa nhiệt: dồi dào ở Iceland, New Zealand, Kenya, Indonesia, Nhật Bản. Hạt nhân: các lò phản ứng hiện có vẫn chạy, và công nghệ hạt nhân thế hệ mới đang trong giai đoạn cuối phát triển. Hydro xanh: cần điện để sản xuất, nhưng điện tái tạo vẫn còn đó. Ammonia xanh — nhiên liệu tàu biển không có carbon — đang được thử nghiệm thực tế.

Giao thông: xe điện đã tồn tại. Tàu điện đã tồn tại. Xe đạp — được phát minh năm 1817 — vẫn là một trong những phương tiện di chuyển hiệu quả nhất về mặt năng lượng từng được tạo ra. Thành phố sẽ phải tái cơ cấu xung quanh mật độ cao hơn và vận chuyển địa phương hơn — điều mà nhiều nhà quy hoạch đô thị đang tranh luận là hướng đi đúng ngay cả trong điều kiện bình thường.

Nông nghiệp sẽ phải quay lại với luân canh, phân hữu cơ, và đa dạng sinh học thay vì monoculture phụ thuộc vào hóa chất. Sản lượng sẽ giảm — không thể phủ nhận — nhưng không giảm xuống bằng không. Con người trồng trọt trước khi có Haber-Bosch. Họ sẽ lại học cách làm điều đó, nhưng với kiến thức khoa học hiện đại về đất, vi sinh vật và nước mà người nông dân thế kỷ 19 không có.

Và đây là điều cuối cùng, điều tôi thấy quan trọng nhất khi nghĩ về thí nghiệm tư duy này.

Dầu mỏ không phải là kẻ thù. Và cũng không phải là vị cứu tinh. Nó là một chất lỏng tình cờ tích tụ trong lòng đất qua hàng triệu năm, và nhân loại tình cờ phát hiện ra cách dùng nó vào đúng thời điểm mà chúng ta đang cần năng lượng để mở rộng — dân số, lương thực, y tế, giao thương. Không có dầu mỏ, cuộc cách mạng công nghiệp sẽ chậm hơn. Không có cuộc cách mạng công nghiệp đó, 5 tỷ người trong số 8 tỷ người hiện tại có thể không tồn tại.

Nhưng cùng chất lỏng đó đã làm ấm Trái Đất đến mức chúng ta đang thảo luận nghiêm túc về khả năng một số vùng của hành tinh trở nên không thể ở được trong thế kỷ này. Dầu mỏ đã trao cho chúng ta tất cả những gì chúng ta có và đang chuẩn bị lấy đi môi trường mà tất cả những thứ đó tồn tại trong đó. Đó là nghịch lý không phải của dầu mỏ — mà của sự tăng trưởng không giới hạn trong một hệ thống có giới hạn.

Thí nghiệm tư duy này có giá trị không phải vì nó mô tả điều sẽ xảy ra. Nó có giá trị vì nó buộc chúng ta nhìn thẳng vào những gì chúng ta thực ra đang phụ thuộc vào — và đặt câu hỏi xem có phải đó là cách duy nhất để sống không.

Dầu mỏ không biến mất qua đêm. Nhưng nó đang biến mất — từ từ, từng giếng khoan bơm đến đáy, từng mỏ dầu cạn kiệt. Sự khác biệt giữa “mất đột ngột” và “mất từ từ” không phải là về kết quả cuối cùng. Nó là về khoảng thời gian chúng ta có để chuẩn bị.

Khoảng thời gian đó đang thu hẹp lại. Và việc chúng ta biết điều đó, nhưng vẫn tiếp tục như thể không biết — đó mới là thí nghiệm tư duy thực sự đáng sợ nhất.

Đọc thêm

  Smil, V. (2017). Energy and Civilization: A History. MIT Press.

  Yergin, D. (1991). The Prize: The Epic Quest for Oil, Money & Power. Simon & Schuster.

  Heinberg, R. (2005). The Party’s Over: Oil, War and the Fate of Industrial Societies. New Society Publishers.

  IEA (2023). World Energy Outlook 2023. International Energy Agency.

  Haber, F. & Bosch, C. (1909–1913). Quá trình Haber-Bosch — tổng hợp amoniac công nghiệp.

  Malm, A. (2016). Fossil Capital: The Rise of Steam Power and the Roots of Global Warming. Verso.

  MacKay, D. J. C. (2009). Sustainable Energy — Without the Hot Air. UIT Cambridge. [Miễn phí tại withouthotair.com]

Thường Thức Khoa Học · 2025