Trong bốn nguồn hợp lưu, chủ nghĩa Mác – Lênin giữ vai trò quyết định đối với sự chuyển biến về chất trong thế giới quan và phương pháp cách mạng của Nguyễn Ái Quốc. Hồ Chí Minh tiếp cận học thuyết ấy không như một hệ công thức đóng kín, mà như công cụ để nhận diện quan hệ giữa áp bức dân tộc, áp bức giai cấp và phong trào giải phóng trong thời đại mới. Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 1, phản ánh quá trình chuyển biến từ người yêu nước đến người cộng sản và sự hình thành đường lối cứu nước, giải phóng dân tộc.^[2]

Cùng lúc, Hồ Chí Minh tiếp thu có chọn lọc những yếu tố tích cực từ tư tưởng và văn hóa phương Đông, phương Tây: tu dưỡng đạo đức, tinh thần nhân ái, tư tưởng tự do, bình đẳng, quyền con người, kinh nghiệm tổ chức nhà nước và đời sống dân chủ. Tiêu chuẩn lựa chọn không phải nguồn gốc Đông hay Tây, cũ hay mới, mà là giá trị thực tế đối với giải phóng dân tộc và nâng cao đời sống nhân dân.

Cuối cùng, không thể tách hệ tư tưởng này khỏi năng lực tự học, tư duy độc lập, khả năng quan sát xã hội và trải nghiệm hoạt động cách mạng của chính Hồ Chí Minh. Người từng sống và hoạt động trong nhiều không gian chính trị, lao động và văn hóa; trực tiếp chứng kiến cả sức mạnh lẫn giới hạn của nhiều mô hình. Nhờ vậy, lý luận được liên tục đối chiếu với thực tiễn, còn thực tiễn được nâng lên thành nhận thức chiến lược.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập dân tộc là quyền thiêng liêng, trước hết là quyền một dân tộc tự quyết định vận mệnh, chế độ chính trị và con đường phát triển của mình. Độc lập phải là độc lập thật sự, không bị chi phối dưới hình thức quân sự, chính trị, kinh tế hay văn hóa. Nhưng nội dung của độc lập không kết thúc ở việc thay đổi lá cờ hoặc bộ máy cai trị. Nền độc lập phải được đo bằng khả năng bảo vệ chủ quyền và bằng cuộc sống của nhân dân.

Từ đó, Hồ Chí Minh đặt độc lập trong mối quan hệ với tự do và hạnh phúc. Một nhà nước có chủ quyền nhưng người dân chưa được học, chưa thoát đói nghèo, chưa được làm chủ thì mục tiêu giải phóng chưa hoàn thành. Các tài liệu nghiên cứu chính thức về tư tưởng Hồ Chí Minh nhấn mạnh quan hệ biện chứng: độc lập dân tộc là tiền đề của chủ nghĩa xã hội, còn việc xây dựng xã hội mới tạo cơ sở để nền độc lập có nội dung thực chất và bền vững.^[3]

Cách mạng giải phóng dân tộc, vì vậy, phải dựa vào lực lượng của toàn dân. Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng công nhân và nông dân như nền tảng, đồng thời chủ trương tập hợp trí thức, tiểu thương, tư sản dân tộc, nhân sĩ, đồng bào tôn giáo và mọi người Việt Nam yêu nước. Đây là sự kết hợp giữa nhận thức về lực lượng xã hội với yêu cầu cao nhất của thời kỳ thuộc địa: giải phóng dân tộc.

Tinh thần tự lực, tự cường là một nét nổi bật. Tranh thủ sự đồng tình và giúp đỡ quốc tế là cần thiết, nhưng quyền chủ động phải thuộc về dân tộc Việt Nam. Quan điểm này giúp tránh hai cực đoan: khép kín, biệt lập một mặt; lệ thuộc, trông chờ từ bên ngoài mặt khác. Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại là cách mở rộng nguồn lực mà vẫn giữ độc lập về đường lối và mục tiêu.

Hồ Chí Minh diễn đạt chủ nghĩa xã hội bằng ngôn ngữ gần với nhu cầu của người dân hơn là bằng những công thức trừu tượng. Đó là làm cho dân giàu hơn, đất nước mạnh hơn, mọi người có việc làm, được học, được chăm lo đời sống, các dân tộc đoàn kết, xã hội ngày càng tiến bộ. Cách diễn đạt này cho thấy mục tiêu xã hội chủ nghĩa phải được cụ thể hóa thành các kết quả con người có thể cảm nhận trong cuộc sống.

Con đường quá độ ở Việt Nam được nhìn nhận là lâu dài, phức tạp, phải cải tạo cái cũ và xây dựng cái mới trong điều kiện xuất phát điểm thấp. Vì vậy, xây dựng chủ nghĩa xã hội không thể dựa vào ý chí chủ quan. Nó đòi hỏi phát triển sản xuất, ứng dụng khoa học – kỹ thuật, tổ chức quản lý tốt, nâng cao trình độ văn hóa, thực hành tiết kiệm và huy động sức dân. Mọi bước đi phải phù hợp điều kiện cụ thể, vừa cải tạo quan hệ xã hội, vừa tạo ra năng lực sản xuất và con người mới.

Hồ Chí Minh xác định Đảng Cộng sản Việt Nam là nhân tố lãnh đạo quyết định đối với cách mạng. Vai trò ấy không xuất phát từ đặc quyền, mà từ khả năng xây dựng đường lối đúng, tổ chức nhân dân và chịu trách nhiệm trước lợi ích của dân tộc. Đảng phải gắn bó với nhân dân, lấy chủ nghĩa Mác – Lênin làm nền tảng tư tưởng, đồng thời vận dụng sáng tạo vào thực tiễn Việt Nam.

Khi chưa có chính quyền, nhiệm vụ trọng tâm của Đảng là tổ chức đấu tranh giành độc lập. Khi trở thành Đảng cầm quyền, nguy cơ mới xuất hiện: quyền lực có thể làm nảy sinh quan liêu, chủ nghĩa cá nhân, xa dân, tham ô, lãng phí. Do đó, xây dựng và chỉnh đốn Đảng không phải hoạt động theo đợt mà là quy luật tồn tại. Những nguyên tắc được Hồ Chí Minh nhấn mạnh gồm tập trung dân chủ, tập thể lãnh đạo gắn với cá nhân phụ trách, tự phê bình và phê bình, kỷ luật nghiêm minh, đoàn kết thống nhất, liên hệ mật thiết với nhân dân.^[4]

Quan niệm “Đảng là đạo đức, là văn minh” đặt tiêu chuẩn rất cao đối với tổ chức và mỗi cán bộ, đảng viên. Năng lực lãnh đạo không thể bền vững nếu tách khỏi uy tín đạo đức. Cán bộ phải vừa có năng lực, vừa đặt lợi ích của nhân dân lên trên lợi ích riêng; lời nói phải được kiểm chứng bằng việc làm; quyền hạn càng lớn thì trách nhiệm nêu gương và tự kiểm soát càng cao.

Tư tưởng nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân làm thay đổi căn bản quan hệ giữa nhà nước và người dân. “Của dân” khẳng định chủ quyền nhân dân. “Do dân” nói đến việc nhà nước được nhân dân lựa chọn, xây dựng, đóng góp và kiểm tra. “Vì dân” đặt mục tiêu phục vụ lợi ích, quyền và hạnh phúc của nhân dân. Chuyên trang chính thức về Hồ Chí Minh nhấn mạnh người dân là chủ, còn cơ quan nhà nước và cán bộ là người được ủy quyền thực hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân.^[5]

Hồ Chí Minh đồng thời coi trọng một nhà nước hợp hiến, hợp pháp, quản lý bằng pháp luật và có kỷ cương. Dân chủ không đồng nghĩa với tùy tiện. Pháp luật phải bảo vệ quyền dân, nhưng người dân cũng có nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, tham gia xây dựng và bảo vệ nhà nước. Cán bộ phải tôn trọng pháp luật, bởi nếu người thực thi công quyền đứng ngoài hoặc đứng trên pháp luật thì quyền làm chủ của nhân dân sẽ bị xói mòn.

Chống tham ô, lãng phí, quan liêu vì vậy vừa là yêu cầu kinh tế, vừa là yêu cầu đạo đức và chính trị. Những căn bệnh này làm thất thoát nguồn lực, phá hỏng quan hệ giữa nhà nước với nhân dân và làm suy giảm niềm tin. Hồ Chí Minh đặc biệt cảnh báo rằng người có quyền mà thiếu lương tâm dễ sử dụng công quyền cho lợi ích riêng. Tư tưởng ấy liên kết trực tiếp giữa đạo đức cán bộ, kiểm soát quyền lực và hiệu quả quản trị.

Hồ Chí Minh nâng truyền thống đoàn kết của dân tộc thành một chiến lược chính trị có nguyên tắc, lực lượng, hình thức tổ chức và mục tiêu rõ ràng. Lực lượng của khối đại đoàn kết là toàn thể người Việt Nam yêu nước, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, giới tính, tầng lớp, quá khứ hay nơi cư trú. Nền tảng là liên minh công nhân, nông dân và trí thức; phạm vi phải mở rộng đến mọi lực lượng có thể cùng tham gia vào mục tiêu chung.

Đoàn kết rộng rãi không có nghĩa là xóa bỏ mọi khác biệt. Nghệ thuật của đại đoàn kết nằm ở việc tìm mẫu số chung trong lợi ích căn bản của quốc gia – dân tộc, đồng thời tôn trọng những khác biệt không đối lập với mục tiêu chung. Điều đó đòi hỏi khoan dung, chân thành, niềm tin vào khả năng tiến bộ của con người và một phương pháp vận động không áp đặt.

Đại đoàn kết phải trở thành lực lượng có tổ chức. Mặt trận dân tộc thống nhất là hình thức tập hợp rộng rãi, hoạt động trên cơ sở hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động. Đảng vừa lãnh đạo vừa phải là một thành viên có trách nhiệm, thuyết phục bằng đường lối đúng và bằng sự gương mẫu, chứ không chỉ bằng mệnh lệnh. Các nguồn chính thức xem đại đoàn kết là một chiến lược cơ bản, lâu dài và là nguồn sức mạnh quyết định đối với sự nghiệp cách mạng.^[6]

Đoàn kết quốc tế mở rộng logic ấy ra ngoài biên giới. Hồ Chí Minh chủ trương kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh của phong trào tiến bộ, các dân tộc bị áp bức, lực lượng yêu chuộng hòa bình và nhân dân thế giới. Cơ sở của đoàn kết quốc tế là mục tiêu hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội; nguyên tắc là độc lập, tự chủ, bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi.^[7]

Hồ Chí Minh hiểu văn hóa theo nghĩa rộng, gắn với toàn bộ những sáng tạo vật chất và tinh thần mà con người tạo ra để thích ứng với đời sống và tổ chức xã hội. Văn hóa không đứng ngoài kinh tế, chính trị; nó vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa thấm vào từng lĩnh vực. Một xã hội mới không thể được xây dựng bền vững bằng thiết chế chính trị và tăng trưởng kinh tế nếu thiếu trình độ dân trí, lối sống, đạo đức và năng lực sáng tạo.

Quan điểm “văn hóa soi đường” thể hiện vai trò định hướng. Văn hóa giúp hình thành lý tưởng, bồi dưỡng lòng yêu nước, nâng cao hiểu biết, điều chỉnh hành vi và tạo sức mạnh tinh thần. Một nền văn hóa mới phải kế thừa giá trị dân tộc, tiếp thu tinh hoa nhân loại, gắn với đời sống nhân dân và phục vụ sự nghiệp độc lập, xây dựng đất nước. Bảo tồn bản sắc vì vậy không phải đóng cửa trước cái mới; tiếp thu cái mới cũng không đồng nghĩa với đánh mất khả năng tự định nghĩa mình.

Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng. Mọi chính sách cuối cùng phải hướng tới phát triển con người; đồng thời không có con người có tri thức, đạo đức, sức khỏe, kỷ luật và tinh thần sáng tạo thì mục tiêu xã hội không thể thực hiện. Chuyên trang chính thức về Hồ Chí Minh nhấn mạnh sự nghiệp “trồng người” mang ý nghĩa chiến lược, còn văn hóa phải xây dựng con người phát triển toàn diện.^[8]

Đạo đức Hồ Chí Minh gồm những phẩm chất có quan hệ hữu cơ: trung với nước, hiếu với dân; yêu thương con người; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; tinh thần quốc tế trong sáng. “Trung” không còn là trung thành với một cá nhân quân chủ, mà là trung thành với Tổ quốc và sự nghiệp của nhân dân. “Hiếu” không giới hạn trong gia đình, mà mở rộng thành trách nhiệm phục vụ dân, tôn trọng dân và chăm lo đời sống nhân dân.

Cần, kiệm, liêm, chính là những khái niệm truyền thống được đặt vào nội dung mới. Cần gắn với lao động hiệu quả; kiệm là tiết kiệm thời gian, sức người, tiền của công chứ không phải hà tiện; liêm là trong sạch, không tham địa vị và của cải bất chính; chính là ngay thẳng, đặt việc công lên trên lợi ích riêng. Các phẩm chất ấy hướng đến chí công vô tư — sử dụng quyền lực và năng lực cá nhân một cách công tâm vì lợi ích chung. Nguồn chính thức nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa bốn phẩm chất và nguy cơ người có quyền mà thiếu lương tâm sẽ lợi dụng công quyền.^[9]

Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng phương pháp rèn luyện đạo đức. Thứ nhất, nói phải đi đôi với làm và phải nêu gương. Thứ hai, xây dựng phẩm chất tốt phải đi cùng đấu tranh chống cái xấu. Thứ ba, tu dưỡng phải diễn ra suốt đời trong công việc và quan hệ hằng ngày. Đạo đức không phải danh hiệu đã đạt một lần, mà là năng lực tự kiểm soát trước cám dỗ, quyền lực, danh lợi và sự dễ dãi với chính mình.

Chính vì vậy, đạo đức không đối lập với năng lực chuyên môn. Người có đạo đức mà thiếu năng lực có thể không hoàn thành trách nhiệm; người có năng lực nhưng thiếu đạo đức có thể gây tổn hại lớn hơn. Tư tưởng Hồ Chí Minh hướng tới sự thống nhất giữa đức và tài, trong đó đạo đức là nền tảng định hướng việc sử dụng tài năng.